जगात जी महायुद्धे झाली त्यामुळे मानवाच्या मूलभूत जीवननिष्ठांवरच आघात झाला. परंपरागत नीतीमूल्ये, जीवनशैली यांच्या चौकटी खिळखिळ्या झाल्या. फक्त लग्नमुंजीत, सुतकसोयर्‍यात, पुराणकीर्तनात आणि पर्यंकपांडित्याच्या पोकळ प्रवचनांत शिल्लक राहिलेल्या भारतीय संस्कृतीचा उदोउदो करून कोणत्याही समर्थ जीवननिष्ठांचा, आचारपद्धतीचा निर्माण होणार नाही, पाश्‍चिमात्य संस्कृतीची अंध:पूजा करूनही आपण सुखी होऊ शकणार नाही.

विविध देशातील, धर्मातील परंपरागत जीवनमूल्ये त्या त्या स्थळी प्राचीनकाळी प्रगतीला पोषक ठरली असतील पण आज ती थिटी पडत आहेत. प्रसंगी मारक ठरत आहेत.

यंत्रयुगाने मानवाचे ज्ञान विलक्षण वाढवले. पण त्याचे सामाजिक मन मात्र रानटी काळात वावरत आहे. यंत्रयुगाने मनुष्याचा लोभ वाढवला, अहंकार अमर्यादित केला, महत्वाकांक्षेला राक्षसी रूप दिले, त्यामुळे आज त्याचे सर्व विकार, वासना, असत्प्रवृत्ती यांनी थैमान मांडले आहे. या नैतिक अध:पाताच्या काळातही असंख्य प्रामाणिक आत्मे कोणत्याही मोहाला बळी न पडता ठिकठिकाणी आपले कर्तव्य करीत आहेत. हे विखुरलेले तेज:काल आहेत. प्रत्येक देशातल्या सत्प्रवृत्त लोकांनी मानवधर्माच्या ध्येयवादाने प्रेरित होऊन आणि संघटनेने आपले बळ वाढवून असत्प्रवृत्तीशी टक्कर दिली तस्पत्यांचा विजय होईल.

जुन्या समाजरचनेचा विध्वंस करीत असतानाच माणसाची मने, अधिक निकोप, प्रामाणिक, तत्वनिष्ठ आणि लढाऊ कशी होतील हे पाहिले पाहिजे. अशा नवीन जीवनश्रद्धांचा शोध खांडेकरांनी या कथांमधून घेतला आहे. यातून जुन्या भग्न व्यवस्थेचे सुन्न करणारे चित्र दिसते. ढासळणार्‍या जीवन-श्रद्धांच्या दर्शनानं वाचक अंतर्मुख होतो. १९४८ साली लिहिलेल्या या कथांमधून खांडेकरांनी जे विचार व्यक्त केले आहेत ते आजही विचार करायला लावणारे आहेत. आणि खांडेकरांना अभिप्रेत असलेली नवीन जीवनमूल्ये आजही समाजात प्रस्थापित झालेली नाहीत याचीही जाणीव या कथा वाचताना आजच्या वाचकांना प्रकर्षाने होते. खांडेकरांच्या द्रष्टेपणाचा प्रत्यय म्हणूनच या कथांमधून येतो.

Sanjwat